و بر اين وجه معنى آن بود كه : همه كس از اين مذكوران يا ( 1 ) مختلفان از آنانند كه خداى تعالى جزاى ايشان بتمامى بخواهد دادن . وجهى دگر زجّاج گفت : « لمّا » به معنى « الَّا » است ، كقولهم : سألتك لمّا فعلت و نشدتك لمّا فعلت كذا ، و المعنى الَّا فعلت كذا ، و مثله قوله : إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ ( 2 ) ، و بر اين وجه « ان » به معنى « ما » ى نافيه باشد ، و التّقدير : ما كلهم ( 3 ) الَّا و اللَّه يوفّيهم الجزاء ، هيچ كس نخواهد بودن الَّا و خداى جزاى او بدهد . بر اين وجه طعن كرد و گفت : اين روا نباشد مگر در قسم ، چه اگر روا بودى صحيح بودى گفتن : جاءنى القوم لمّا زيدا ، بمعنى الَّا زيدا ، و اين نشايد بلا ( 4 ) خلاف . [ ديگر آن كه : « ان » به معنى « ما » ى نافيه نصب اسم نكند الَّا على قول شاذّ غير معروف ] ( 5 ) . وجه سه ام ( 6 ) مازنى ( 7 ) گفت : ان ( 8 ) مخفّف بوده است مشدّد كردند براى تأكيد ، و بر اين وجه « ما » زيادت بود ، و معنى آن بود كه : و ان كلَّا لما ليوفّينّهم الجزاء ، و بر اين وجه چون « ما » صله كنند ، « لام » مشكل ماند - اعنى « لام » لمّا . وجه چهارم : زجّاج گفت : لمّا ، من « لممت الشّىء » اذا جمعته باشد ، آنگه آن را بنا كردند على فعلى ، و آن را لا ينصرف كردند چون تترى ، و معنى آن باشد : و ان كلَّا جميعا ليوفّينّهم ، ما همه را جزا بدهيم ، و اين وجه متعسّف است . وجه پنجم ، قراءت زهرى : و ان كلَّا لمّا - به تنوين ، هم از اين اشتقاق كه لمّ است ( 9 ) به معنى جمع و معنى همان باشد « و ان كلَّا جميعا » ، و خلاف در قراءت باشد در معنى موافق بود آن قول را [ كه ] ( 10 ) پيش از اين از زجّاج حكايت كرديم . امّا بر قراءت آن كس كه « لما » مخفّف خواند ، در « لام » چند وجه گفتند ، يكى آن كه : « لام » قسم است كه در « ما » ( 11 ) تأكيد شد ، و شايد كه « لام » ابتدا بود كه در « ما » ى موصوله شده باشد ، و مثله قوله : وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ . . . ( 12 ) ، و كما

--> ( 1 ) . آج ، مل ، مج ، لب ، آز : با . ( 2 ) . سورهء طارق ( 86 ) آيهء 4 . ( 3 ) . مل : كلّ قوم . ( 4 ) . مل : و لا . ( 10 - 5 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 6 ) . آج ، مل ، مج ، لب ، آز : سيوم ، آو ، بم : سيم . ( 7 ) . اساس : مازن ، به قياس ، با نسخهء آو و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 8 ) . مج : اين . ( 9 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : راست . ( 11 ) . مج : در اين جا . ( 12 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 72 .